Zoeken, dat is juist de kunst

“Zelfs voor complexe onderzoeksresultaten en ingewikkelde maatschappelijke uitdagingen kan je een taal vinden die voor iedereen leesbaar is.” Naar aanleiding van 600 jaar universiteit zetten beeldend kunstenaars en dichters hun tanden in de grote vraagstukken van onze tijd, geïnspireerd door gesprekken met onderzoekers. Het resultaat – een nieuw kunst- en poëzieparcours dwars door Leuven en Heverlee – toont een wetenschap die bescheiden én ambitieus is.

“Een kunstwerk kan een plaats die je helemaal dacht te kennen opnieuw aan je introduceren, dat vind ik het mooist aan kunst in de publieke ruimte”, zegt Heidi Ballet, één van de drie curatoren van de Kunst- en Wetenschapsroute die de komende maanden concreet vorm krijgt. Vanaf 17 mei zijn Leuven en zijn universiteit klaar om zich te laten herontdekken.

“Deze kunstroute wil een uitgestoken hand zijn. Een universiteit staat altijd in wisselwerking met de maatschappij, en kunst in de publieke ruimte is een manier om dat gesprek aan te gaan”, zegt Stéphane Symons, co-curator en professor esthetica en cultuurfilosofie. “We zien de kunstroute ook als een vorm van wetenschapscommunicatie. Zelfs voor complexe onderzoeksresultaten en ingewikkelde maatschappelijke uitdagingen kan je een taal vinden die voor iedereen leesbaar is.”

Kunst in de publieke ruimte heeft haar eigen vereisten, weet Heidi Ballet, die eerder twee edities van de kunsttriënnale Beaufort in goede banen leidde. “De publieke ruimte is van iedereen, en je wil dat iedereen zich vertegenwoordigd voelt. Inclusiviteit was dus een belangrijke leidraad bij het selecteren van de onderwerpen en van de kunstenaars en dichters. In het geval van de kunst- en wetenschapsroute gaat het bovendien over werken die blijven staan, en die dus ook over dertig jaar nog relevant moeten zijn, zowel inhoudelijk als qua beeldtaal.”

“We zijn langs alle faculteiten getrokken om zo een gedeelde intellectuele agenda op te stellen: grote vraagstukken die raakvlakken hebben met uiteenlopende disciplines”, zegt Symons. “Aan elk van de thema’s hebben we vervolgens een kunstenaar gekoppeld. Het is een mix van opkomend talent en gevestigde waarden, uit binnen- en buitenland, en met diverse achtergronden”, zegt Ballet. “Maud Vanhauwaert, curator van het poëzieluik, zocht bij elk thema een dichter (zie kaderstuk onderaan). De geselecteerde kunstenaars en dichters brachten we samen met wetenschappers in ‘onderzoekslabs’, waar ze van gedachten wisselden over de thema’s.”

Vuist tegen scepsis

Het grootste kunstwerk van de route werd eerder al voorgesteld: Dwaaltuin van het duo Gijs Van Vaerenbergh is een open doolhof dat langzaamaan ‘ingekleurd’ zal raken met klimplanten. Het werk maakt tastbaar hoe dwalen hoort bij het zoeken naar oplossingen. Die bescheidenheid zit in de hele route vervat. “Wetenschap is mensenwerk, en dus per definitie verbeterbaar”, zegt Symons. “Dat erkennen betekent niet dat je geen stappen vooruit meer kan zetten. We willen net een vuist maken tegen de scepsis over de wetenschap die je her en der ziet opduiken, en tonen dat onderzoekers wel degelijk over de instrumenten beschikken om zelfs de wicked problems aan te pakken. Vooruitgangsoptimisme, maar dan in een bescheiden vorm.”

“De overkoepelende titel – And So, Change Comes in Waves – geeft weer dat wetenschap een voortstuwende kracht is, maar ook dat ze op haar beurt beïnvloed wordt door noden, angsten en veranderingen in de samenleving”, zegt Ballet. “En als verworven kennis in de samenleving terechtkomt, hebben bijvoorbeeld de politiek en het maatschappelijk klimaat een impact op de toepassing ervan. Je kan nooit helemáál voorspellen waar een golf zal landen.”

Groeiend bewustzijn

Waar onze maatschappij zeker behoefte aan heeft, is veerkracht. “Het is een onderwerp dat vaak ter sprake kwam tijdens onze ronde langs de faculteiten”, zegt Symons. “We hadden het geluk dat één van Belgiës meest toonaangevende kunstenaars, Berlinde De Bruyckere, dat thema al sterk verbeeldt. Je kan veerkracht en wendbaarheid vinden in het durven tonen van je kwetsbaarheid: haar werk gaat over de verwevenheid van die begrippen, die toepasbaar is op heel diverse gebieden. Tijdens de gesprekken met onderzoekers ging het bijvoorbeeld over bedrijven in tijden van crisis. Hoe kunnen ze voldoende wendbaar zijn en tegelijk waken over het mentaal welzijn van soms jonge werknemers?”

“Uiteraard zijn kwetsbaarheid en veerkracht ook belangrijke begrippen als we het hebben over de klimaatproblematiek. Dat bleek voor veel onderzoekers en disciplines agendapunt nummer één. De klimaatcrisis dwingt ons om onze relatie met de natuur te herdenken, vanuit het besef dat wij óók deel uitmaken van die natuur. Ook daar was het niet moeilijk om een kunstenaar te vinden. De Zwitser Ugo Rondinone maakte eerder al indruk met zijn menselijke figuren uit gestapelde rotsblokken, die de dualiteit tussen mens en natuur overstijgen.”

"Zijn werk sluit aan bij de one health-idee die opgang maakt in de wetenschap: de gezondheid van de mens is afhankelijk van de gezondheid van de natuur, van onze planeet”, zegt Ballet. “In veel niet-westerse kennissystemen bestaat die gedachte al langer. Er valt heel wat te ontdekken als we ons eigen perspectief even loslaten, en daar is gelukkig een groeiend bewustzijn rond. Ons waardeoordeel over niet-westerse kennis is één van de thema’s in het werk dat Sammy Baloji zal maken voor de kunstroute. Hij kijkt ook naar de geschiedenis van Lovanium – de universiteit die KU Leuven in 1954 oprichtte in Congo – en ruimer naar hoe de historische relatie tussen Congo en ons land vandaag nog doorwerkt: hoe kunnen we van elkaar leren en het beste halen uit die verbondenheid? Daar is een rol weggelegd voor het onderwijs: zowel in België als in Congo wordt nog te weinig aandacht besteed aan ons gezamenlijk verleden, vertelde Sammy me uit eigen ervaring.”

Baloji maakte eerder al werk dat verwijst naar delfstoffen die ontgonnen werden in koloniaal Congo. “Voor dit project had hij specifiek interesse in uranium – zowel in de beruchte rol die het gespeeld heeft op het wereldtoneel als in het onderzoek naar nucleaire toepassingen in tal van domeinen vandaag”, zegt Ballet. “Aan de Faculteit Wetenschappen heeft hij een masterclass geologie gekregen en zich verdiept in de structuur van ertsen.”